O Franciszce i Stefanie Themersonach mówi się po prostu „Themersonowie”. Zawsze razem, wspólnie tworzyli, przed II wojną światową filmy awangardowe (m.in. „Przygoda człowieka poczciwego…”, 1937; „Zwarcie”, 1935) i nowatorskie w kształcie graficznym i słownym przekazie książeczki dla dzieci (m.in. „Narodziny liter”, 1932). Po wojnie w Londynie założyli wydawnictwo Gaberbocchus Press. Uprawiali też własną oryginalną twórczość – Franciszka malowała, projektowała scenografię i kostiumy, przygotowywała ilustracje do książek Stefana, pisanych po polsku („Wykład profesora Mmaa”, 1953) i po angielsku („Tom Harris”, 1967; „Euklides był osłem”, 1986; „Wyspa Hobsona”, 1988).
Spotkanie tych dwojga, tak bardzo utalentowanych indywidualności, było szczęśliwym przypadkiem (a może raczej wyjątkowym zrządzeniem losu), gdyż „przez blisko sześćdziesiąt lat tworząc, jeśli nie razem, to obok siebie, wspomagając się wzajemnie, stworzyli dzieło niezwykłe” (A. Taborska, „«Początek sytuacji». Rysunki i obrazy Franciszki Themerson”, „Literatura na Świecie” 2013, nr 9/10, s. 235). Obydwoje pochodzili ze zasymilowanych rodzin żydowskich. Franciszka (1907–1988) urodziła się w Warszawie, była córką malarza Jakuba Weinlesa i pianistki, Łucji z Kaufmanów Weinlesowej, siostrą Marii Chaykinowej, pianistki i ilustratorki. Stefan (1910–1988) studiował fizykę i architekturę w Warszawie, ale pochodził z Płocka; jego ojciec Mieczysław był lekarzem, pisywał także do płockiej i warszawskiej prasy, tworzył opowiadania i sztuki teatralne. Franciszka i Stefan poznali się w latach studenckich. Kiedy Franciszka ukończyła warszawską Szkołę Sztuk Pięknych, w 1931 r., wzięli ślub. W 1937 r. wyjechali do Paryża. Po wybuchu wojny francusko-niemieckiej w czerwcu 1940 r. Franciszka, służąca w Wojsku Polskim we Francji, znalazła się w Londynie, dwa lata później, po wielu perypetiach, dołączył do niej Stefan.
Póki było to możliwe, Franciszka wysyłała do rodziny zamkniętej w warszawskim getcie paczki. Z Zagłady ocalała jedynie siostrzenica Jasia, córka Marii i Seweryna Chaykinów, która po wojnie przyjechała do Wielkiej Brytanii (J. Reichardt, „Piętnaście podróży z Warszawy do Londynu”, Warszawa 2018).
Archiwum Themersonów znajduje się w Bibliotece Narodowej w Warszawie, częściowo jest dostępne w katalogu Polona.pl
„Jest w moich obrazach wiele rzeczy, których nie potrafię wyjaśnić – opowiadała Franciszka Themerson. – Właściwie nie przychodzi mi do głowy nic, co mogłabym przełożyć na słowa. […] Ponieważ taka jest składnia języka moich obrazów”. (F. Themerson, „Obrazy bi-abstrakcyjne”, w: „Themersonowie i awangarda”, Łódź 2013, s. 136).
Nie starajmy się więc wyjaśniać, kim jest (i czy w ogóle istnieje) ów przedziwny stwór z jej rysunku z 1978 r., ironicznie groźny i karykaturalnie nierealny zwierzo-człowiek z ni to głową, ni to pyskiem, kroczący na czterech łapach. Przyjrzyjmy się za to „składni języka” tej pracy – jej powściągliwej ekspresji, liniom nakreślonym czarną, zdecydowaną kreską i niepozbawionej humoru kpiarskiej figuracji. I być może zgodzimy się wtedy ze zdaniem krytyczki, że „Właściwie cała ta działalność na płótnie, papierze, na płaszczyznach horyzontów teatralnych czy w szmatach kostiumów, albo w książkach było tropieniem śladów życia, człowieka, miłości i zdrady – prawdy o nas, która się ciągle wymyka” (D. Wróblewska, „Kiedy ćwierć wieku temu…”, w: „Franciszka Themerson. Białe obrazy”, Warszawa 1998, s. 3).
Zobacz też inne rysunki Franciszki Themerson w kolekcji Muzeum POLIN: MPOLIN-M159, MPOLIN-M163, MPOLIN-M169.
Dar Ewy Kuryluk.
Renata Piątkowska
