Obiekty

Jedna z niepublikowanych ilustracji do książki „Ręka umarłej”, konkretnie do opowiadania Marii Zarębińskiej-Broniewskiej „Gołębie”. Przedstawia domek wśród zieleni z dziecięcych wspomnień narratorki oraz gołębie, które najpierw zostały jej ofiarowane, a później zabite przez chłopa Jędrzeja, gdy rodzina dziewczynki nie zaakceptowała prezentu.

Opowiadanie ma formę obozowego listu do męża ze wspomnieniem tego mrocznego epizodu z dzieciństwa. Zaczyna się słowami: „Drogi! Piszę do Ciebie list, który oczywiście nigdy do Ciebie nie dojdzie. Właściwie to beznadziejne takie pisanie w przestrzeń. A jednak muszę.

Leżę, patrzę godzinami na skrawek zielonej trawy, na coraz to nowe nogi ludzi idących na śmierć – i jestem tak samo bezsilna, jak byłam wtedy, kiedy miałam cztery lata” (s. 29).

Opowiadanie to nie miało otwierać cyklu w pierwotnym, niezrealizowanym (nieukończonym) zamierzeniu prozatorskim autorki ani nie otwierało pośmiertnie wydanych „Opowiadań oświęcimskich” (1948). W tomie „Ręka umarłej”, mającym zupełnie inny układ niż wcześniejsze wydania „Opowiadań”, to właśnie „Gołębie” otwierają część z utworami Zarębińskiej-Broniewskiej (część ta następuje po wstępie i dwóch wierszach Władysława Broniewskiego). Takie przesunięcie tekstu – jak zauważa Maciej Tramer w pracy analizującej edycje obozowych utworów Zarębińskiej-Broniewskiej – nadaje „Ręce umarłej” „swoiście elegijny charakter”, podczas gdy w zamierzeniu autorki opowiadania miały być przede wszystkim obrazem-świadectwem Auschwitz. Zob. https://dspace.uni.lodz.pl/handle/11089/24986.

Ostatecznie użyta w książce ilustracja całostronicowa (na stronie 21, opowiadanie rozpoczyna się na stronie kolejnej) jest pokrewna kompozycji odrzuconej, aczkolwiek, po pierwsze ta opublikowana jest kolorowa, a po drugie w dole widoczne są jedynie drzewa i droga. W posiadanym przez muzeum zestawie prac nie ma planszy, która ostatecznie została wykorzystana w książce.

Motywy słońca i chmury, obecne na ilustracji (i w jej wersji odrzuconej, i w tej ostatecznie wydrukowanej), pojawiają się także na obwolucie książki. Można uznać, że podkreślają rolę, jaką w kompozycji tomu odgrywa opowiadanie „Gołębie”.

Przemysław Kaniecki