Koc– pamiątka Marii Sowy z obozu Bergen-Belsen
Prostokątny koc zrobiony z wełny (naturalnej, niebarwionej) owczej w kolorze szaro-kremowym. Na kocu widoczna punktowo czarna przędza, wzór jest nieregularny. W jednym z rowów widoczny przeciągnięty wątek z zielonej przędzy.
Był to przydziałowy koc Marii Sowy w obozie Bergen-Belsen, zachowała go po wojnie.
Maria (Salomea) Sowa z d. Hefner urodziła się w żydowskiej rodzinie 23 grudnia 1907 r., we wsi Roztoki położonej na Podkarpaciu, ok. 7 km na wschód od Jasła.
Historia życia Marii Sowy została zrelacjonowana w liście córki przesłanym do muzeum. Autorka opisuje w nim życiorys matki, a także losy poszczególnych członków rodziny: „Rodzice Marii- Izrael i Hinda Hefner, mieli piątkę dzieci. Ojciec był furmanem, wraz z żoną zajmował się też gospodarstwem. Niedługo po przyjściu na świat rodzina Marii przeprowadziła się do Jasła, zamieszkali w drewnianym domu w pobliżu przepływającej przez miasto rzeki, Wisłoki. Kiedy wybuchła II wojna światowa, rozpoczął się najcięższy czas dla rodziny Hefnerów. Rodzice Marii zginęli. Najstarszy spośród pięciorga dzieci, Awrum, uciekł z Polski i wyemigrował do Argentyny, gdzie ślad po nim zaginął. Średni syn, Mundek, uciekł do Związku Radzieckiego, stamtąd przedostał się do Izraela, a później do Kanady. Jedna z dwóch córek, Estera, gdy nadjechali żołnierze niemieccy, próbowała uciekać z domu w pola porośnięte kukurydzą i została zastrzelona. Sendusia- jidyszowe zdrobnienie od imienia Aleksander, (więcej o imionach żydowskich zob. A. Beider, „Handbook of Ashkenazic given names and their variants, New Jersey 2009, red. L. Kośka, „Imiona przez Żydów polskich używane”, Kraków 2002), najmłodszego z rodzeństwa, razem z innymi ludźmi wywieziono do wsi Warzyce obok Jasła, do tamtejszego lasu, gdzie został zamordowany. W warzyckim lesie znajduje się cmentarz ofiar masowych egzekucji dokonanych przez gestapo i policję z Jasła w latach 1940–1944. ”
Jak pisze dalej, darczyńczyni: „Salomea Hefner wyszła za mąż za Polaka, który nie miał żydowskich korzeni, Michała Sowę, we wrześniu 1939 r.; przyjęła jego nazwisko, od tej pory posługiwała się też imieniem Maria. W kwietniu 1942 r. małżeństwu urodziła się pierwsza córka, Alina. Rodzina zamieszkała w wynajętym pokoju w Jaśle. Gdy w Jaśle rozpoczęła się akcja wysiedleńcza, na widok esesmana wchodzącego do domu Maria wraz z córką schowała się w wychodku na zewnątrz; została odkryta i wywieziona wraz z dzieckiem do więzienia w Rzeszowie. Po wysiedleniu mieszkańców Niemcy rozpoczęli rabunek opustoszałego miasta, Jasło zostało zniszczone w ok. 90%.
Dzięki staraniom męża udało się uciec z więzienia w Rzeszowie i rodzina wyjechała we wrześniu 1942 r. do Garbatki niedaleko Radomia. Mieszkała tam siostra Michała, Helena Świtko. Jednak w roku 1944 ktoś zadenuncjował żonę Michała, 1 czerwca 1944 r. ponownie znalazła się w więzieniu, tym razem w Radomiu. Alina ocalała dzięki ciotce, która zdołała przekonać Niemców, że jest jej dzieckiem, od urodzenia w 1942 r. do stycznia roku 1945 ukrywana była na aryjskich papierach.
W lipcu 1944 r. Maria Sowa została skierowana przez Komendę Sipo i SD dystryktu Radom, razem z 378 więźniami i 51 więźniarkami radomskiego więzienia, do obozu w Oświęcimiu. Do Auschwitz przybyła 28 lipca 1944 r., nadano jej numer obozowy 82 848. Podczas pobytu w obozie esesman poszczuł na nią psa, który pogryzł jej nogę; potem zachorowała na tyfus. Oświęcim przeżyła dzięki pracy przy zwłokach. Z Auschwitz została przeniesiona do Bergen-Belsen, tam była więziona do 15 kwietnia 1945 r., gdy o godzinie trzeciej po południu na teren obozu wjechały pierwsze brytyjskie samochody i czołgi.
Maria (Salomea) Sowa z d. Hefner wróciła do Jasła w roku 1946. Czteroletnia już wtedy Alina, wychowywana przez ojca i babcię, nie pamiętała matki, bała się jej. Po wojnie Maria urodziła jeszcze córkę Teresę, dożyła 75 lat i zmarła 26 czerwca 1982 r. w Jaśle. Większość członków jej rodziny zginęła w Zagładzie.”
To właśnie z obozu Bergen-Belsen pochodzi koc prezentowany w kolekcji Muzeum POLIN przekazany przez Alinę Zdunek. Poprzez jednostkową mikrohistorię zaświadcza o tragicznej historii polskich Żydów.
NR
