Chanukija ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Tarnowie jest typem lampki stojącej z zapleckiem. Trójkątna zawieszka u góry świadczy o tym, że mogła być także zawieszana. Lampka wykonana została z tłoczonej, zaginanej i lutowanej blachy. Zbudowana jest z prostokątnego zbiorniczka na czterech nóżkach w formie czterech lwich łapek, przynitowanych w narożnikach. Ma też wysoką tylną ściankę z podwójnej blachy, pustą w środku.
Na przedniej ściance zbiorniczka znajduje się tłoczony ornament z przeplatającej się wici, tworzącej sześć medalionów – po trzy skrajne okrągłe z dekoracją roślinną (w każdym inna roślina) oraz środkowe podłużne pole zawierające wypukły napis w języku hebrajskim: „BECALEL JERUSZALAJIM”. Tylną ściankę stanowi ekran dekorowany wytłaczaną, reliefową sceną przedstawiającą arcykapłana w otoczeniu świętującego tłumu. Arcykapłan jedną ręką zapala siedmioramienny świecznik, w drugiej trzyma kadzielnicę z kadzidłem, spalanym w Świątyni Jerozolimskiej. W późniejszych czasach reminiscencją kadzidła były wdychane w sobotni wieczór, przed ceremonią hawdali (zakończenia szabatu), wonności umieszczane w balsaminkach. Ich symbole zostały umieszczone w owalnych polach na przedniej ściance, po bokach długiego napisu po hebrajsku: „zapalili świece na Twoich świętych dziedzińcach i ustanowili osiem dni Chanuki” (jest to fragment błogosławieństwa wygłaszanego podczas święta Chanuki).
Na zbiorniczku od góry zamontowana jest odejmowana listwa (osadzona z lewej strony za pomocą pionowego trzpienia w tulejce przylutowanej na zewnątrz krótszego boku). Utworzona jest z rzędu ośmiu płaskich krążków pełniących funkcję profitek dla krótkich tulei przylutowanych na każdym z nich. Z prawej strony znajduje się odejmowany szames (jid., „posługacz”, tj. dodatkowa świeca, od której zapala się osiem pozostałych), z głębszą profitką, osadzony w prawej tulei przylutowanej do zbiorniczka, mocujący równocześnie listwę z tulejkami. Na boku zbiorniczka po stronie z szamesem, przy jego górnym brzegu znajduje się puncowana cecha: „METAL”.
Chanuka to ośmiodniowe Święto Świateł, upamiętniające zwycięstwo powstańców Judy Machabeusza nad wojskami syryjskimi w 165 r. p.n.e. Po oczyszczeniu Świątyni Jerozolimskiej z pogańskiego kultu i ponownym wyświęceniu ołtarza odnaleziono tylko jedno naczynie z rytualną oliwą służącą do oświetlenia przybytku. Oliwy tej wystarczyło za sprawą cudu, jak głosi tradycja, na osiem dni, do czasu wyprodukowania nowej partii (M. Siemieński, Księga świąt i obyczajów żydowskich, Warszawa 1993, s. 73–74).
Podczas Chanuki codziennie zapala się o jedną świecę więcej w ośmioramiennym świeczniku zwanym chanukiją, który umieszcza się w oknach lub przed drzwiami żydowskich domów. Świece zapala najstarszy mężczyzna w rodzinie. W czasie trwania święta nie powinno się pracować ani nawet studiować Tory. Zakazany jest również post (A. Unterman, Żydzi. Wiara i życie, Łódź 1989, s. 223–225).
Lampka chanukowa została zakupiona w 1979 r. w krakowskim Salonie Antykwarycznym „Desa” – Dzieł Sztuki i Antyków przy ul. Mikołajskiej 10. Została wykonana w latach 20. XX w. w Szkole Sztuk Pięknych w Jerozolimie. Jej pierwotne pochodzenie nie jest znane.
Barbara Bułdys
