Okładka indeksu należącego do Ireny Ryzman. Okładka w kolorze granatowym z widocznym godłem uniwersytetu w kolorze złotym. Godło przedstawia orła w koronie z rozpostartymi skrzydłami, który trzyma w szponach gałązki (wawrzynu i palmy). Ptak otoczony jest pięcioma gwiazdami (symbolizującymi pięć wydziałów). Wokół przedstawienia widoczny napis ,,Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie" (nazwa Uniwersytetu Warszawskiego funkcjonująca w latach 1935-1939). Przedstawienie i napis okala rama w formie okręgu.
Na wewnętrznej stronie okładki (od góry) powtórzona została nazwa uczelni, poniżej widoczna nazwa wydziału: ,,Wydział Matematyczno-Przyrodniczy”. Pod spodem znalazła się pieczątka z napisem ,,MIEJSCE | w ławkach nieparzystych | b.’’. Poniżej pieczątki widoczna fotografia legitymacyjna studentki (popiersie). Dziewczyna ma na sobie białą bluzkę. Jej jasne włosy są zaczesane do tyłu. Pod fotografią widoczny odręczny podpis właścicielki książeczki: ,,Ir. Ryzmnanówna’’. Po lewej stronie pieczątka z godłem uniwersytetu w kolorze czerwonym.
Indeks został przekazany do zbiorów Muzeum przez Jerzego Czerskiego, Powstańca Warszawskiego. Zgodnie z relacją darczyńcy, studentka Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, Irena Ryzman latem 1939 roku przekazała swój indeks znajomemu prosząc o dokonanie opłaty za czesne. Do środka książeczki włożyła potrzebną kwotę pieniędzy. Sama pojechała wówczas do rodziców, do Łodzi, gdzie zastał ją wybuch wojny. Zginęła w Zagładzie. Nie udało się jednak ustalić miejsca, ani dokładnej daty jej śmierci. W czasie wojny dokument został ukryty w piwnicy jednego z wydziałów UW wraz z innymi dokumentami. Krawędzie dokumentu zostały wówczas pogryzione przez bytujące tam myszy lub szczury. W 1956 roku dokument trafił do Jerzego Czerskiego, który był wówczas pracownikiem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW, przekazany przez tego samego mężczyznę, który go schował w piwnicy.
Dzięki kwerendzie w archiwum UW udało się ustalić, że Irena Ryzman urodziła się 19.03.1916 r. w Moskwie. Była immatrykulowana 12.11.1937 r. na studiach dziennych, magisterskich. Znamy także numer jej indeksu: 58668. Karta studentki potwierdza także wyznanie mojżeszowe.
W momencie przekazania obiektu do zbiorów POLIN we wnętrzu okładki znajdowały się także karty indeksu. Nie były jednak przytwierdzone do okładki, a daty zaliczeń przedmiotów na kolejnych stronach (1929/30 r.) nie zgadzały się z terminem immatrykulacji Ireny Ryzman (1937). Dzięki kwerendzie w archiwum UW udało się ustalić, że dokument został złożony z dwóch różnych indeksów należących do dwóch różnych studentek, studiujących w różnych latach. Dzięki Uniwersyteckiemu Systemowi Obsługi Studentów (USOS), do którego wprowadzane są nie tylko dane współczesnych studentów, ale także tych dawnych, udało się odnaleźć nazwisko drugiej studentki. Ponieważ nie była polską Żydówką, dokument (czyli wnętrze indeksu) został przekazany z muzeum do zbiorów archiwum UW. Zdaniem pracowników archiwum wiele indeksów warszawskich studentów i studentek przeczekało wojnę w podobnych warunkach (ukryte zbiorczo w wilgotnych i pełnych gryzoni piwnicach), dlatego też dokumenty te ulegały zniszczeniu oraz bywały dekompletowane. Kiedy powojenni znalazcy próbowali je ze sobą składać, często dochodziło do pomyłek, które wychodzą na jaw, kiedy dokumenty trafiają do archiwum.
Pieczątki wyznaczające miejsce ,,w ławkach nieparzystych’’ były stawiane w indeksach studentów żydowskiego pochodzenia od października 1937 r. Nakaz zajmowania przez Żydów miejsca w konkretnych ławkach (opatrzonych nieparzystymi numerami) był formą piętnowania oraz dyskryminacji tej grypy, którą określa się mianem getta ławkowego. Za przejaw antysemityzmu oraz piętna (w dosłownym znaczeniu tego słowa) można uznać także samą pieczątkę ,,MIEJSCE | w ławkach nieparzystych’’.
Getto ławkowe było przejawem, rozpoczętego już wcześniej, dążenia nacjonalistycznych organizacji młodzieżowych do ograniczenia (numerus clausus) lub całkowitego wyeliminowania (numerus nullus) młodzieży żydowskiej z wyższych uczelni państwa polskiego. Pod ich naciskiem minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, Wojciech Świętosławski, upoważnił rektorów wyższych uczelni do wprowadzenia przepisów dot. getta ławkowego 24 września 1937 r. Pierwszą uczelnią, która wprowadziła takie reguły był Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Stało się to 5 października 1937 roku. Jeszcze w tym samy roku getto ławkowe zostało wprowadzone na większości polskich uczelni. Dyskryminacyjne przepisy spotkały się jednak z protestami znacznej części profesorów i rozmaitymi formami protestu ze strony studentów żydowskich i przeciwników nacjonalizmu. Na wielu uniwersytetach dochodziło także do zamieszek. | Marta Frączkiewicz
