Żydzi mieszkali w Essen już w średniowieczu. Obowiązujące w mieście ograniczenia długo nie pozwalały na rozwój społeczności. Dopiero w XIX w., a zwłaszcza na początku XX w., nastąpił znaczny wzrost liczby żydowskiej ludności. W 1880 r. mieszkało tam 1053 Żydów, a w 1932 r. – 5045. Pierwsza wzmianka o miejscowej synagodze pochodzi z 1683 r. Nową synagogę wzniesiono w 1913 r. według projektu znanego niemieckiego architekta Edmunda Körnera (1874–1940). Wnętrze zostało doszczętnie zniszczone podczas nocy kryształowej w listopadzie 1938 r. Ocalały z wojennej pożogi budynek zlokalizowany jest w centrum miasta, przy Steller Strasse 29 (https://www.kuladig.de/Objektansicht/O-FJK-20100726-0001, dostęp: 8.04.2021).
Nowa synagoga w Essen wywołała sensację w całych Niemczech, ze względu na zastosowanie nowoczesnych rozwiązań, funkcjonalność i efekt przestrzenny. Stała się wizytówką miasta i częstym motywem na wydawanych kartach pocztowych. Pocztówka znajdująca się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Lesznie przedstawia „fontannę stulecia”, monumentalny gmach synagogi oraz połączony z nią dom rabina. Świątynia jest imponującą, wieloczłonową budowlą centralną, zbudowaną z jasnego wapienia, zwieńczoną spatynowanymi, miedzianymi kopułami. W prawym górnym rogu karty znajduje się napis: „Essen. Synagoga i fontanna stulecia”. Na odwrocie w lewym dolnym rogu umieszczono adres wydawniczy: „Wydawnictwo A. P. i. E.”, a przy górnej krawędzi z prawej strony nadruk: „Karta pocztowa”. Datownik informuje, że pocztówkę wysłano 30 marca 1917 r., a adresatką była Emmi Bolz z Bernburga nad Soławą.
Z zachowanych opisów synagogi wynika, że już kolorowe tafle szkła w przestronnym przedsionku tworzyły wyjątkową atmosferę. Witraże w sali głównej, przesklepionej kopułą o szerokości 30 metrów, poświęcone były żydowskim świętom i zawierały różne symbole i ozdoby. Jednym z głównych czynników decydujących o wyjątkowej aranżacji wnętrza była jego kolorystyka. Uważa się, że w odróżnieniu od wielu innych synagog w Niemczech to miejsce kultu doskonale wkomponowano w krajobraz miasta (H. Eschwege, Die Synagoge in der deutschen Geschichte, Dresden 1980, s. 46, 141).
Pocztówka została zakupiona do zbiorów leszczyńskiego muzeum w 2011 r. od Marty Pogoreło z Leszna.
Dariusz Czwojdrak
