Dzielnica żydowska w Lesznie położona była w północno-zachodniej części miasta. Jej granice wyznaczono w 1626 r. na mocy przywileju ówczesnych właścicieli: Rafała V i Bogusława Leszczyńskich. Obwód kwartału poprowadzono ulicami: Kościańską, Łaziebną, Grodzką i Wałową. Zgodnie z zaleceniem panów miasta, Żydom nakazano zabudowanie miejsc pustych, co winni byli wykonać w ciągu trzech lat od daty wydania przywileju. Wprowadzono również zakaz posiadania przez poszczególnych członków gminy więcej niż jednego domu oraz zamieszkiwania poza wyznaczoną dzielnicą. Pierwszy przypadek okupienia się Żyda poza „gettem” zdarzył się w 1768 r. (L. Lewin, Geschichte der Juden in Lissa, Pinne 1904, s. 5–6, 133–141).
Status prawny i panujące w dzielnicy stosunki własnościowe określały stosowne umowy. Ich stronami mogli być zarówno chrześcijanie, jak i żydzi. Władze zabiegały jednak, aby Żydzi zabudowywali puste place lub kupowali nieruchomości od swoich współwyznawców, a nie od chrześcijan (B. Świderski, Dzieje gminy żydowskiej w Lesznie, Leszno 1974, s. 5, 10–11).
Jednym z przykładów takiej umowy jest dokument przechowywany w zbiorach Muzeum Okręgowego w Lesznie. Ma on kształt stojącego prostokąta (karta złożona w ½) i spisany został na czerpanym, żeberkowym papierze. Odręczny tekst sporządzono w języku hebrajskim. Na kartach znajdują się dwa pozytywowe znaki wodne: pruski orzeł w koronie z królewskim monogramem na piersi oraz inicjały: „IGK”.
Pokwitowanie dotyczy sprzedaży gruntu położonego przy ul. Grodzkiej (dawn. Herrengasse, Pańska), przeznaczonego na ogród. Działka stanowiła własność Joela Zelthisa (?), syna Isaaka.
Przy górnej krawędzi umowy znajdują się dwa, częściowo zachowane okrągłe stemple urzędowe: 1) w lewym górnym rogu opłaty skarbowej z wizerunkiem orła pruskiego w polu i niemieckim napisem w otoku: „SZEŚĆ DOBRYCH GROSZY”; 2) w prawym górnym rogu z ozdobnym monogramem króla Fryderyka Wilhelma III zwieńczonym koroną.
Dokument został przekazany pracownikom Działu Judaistycznego Muzeum w Lesznie w 1994 r. Stanowił dar leszczyńskiego kolekcjonera i działacza samorządowego, Edmunda Jankowskiego, prezydenta miasta (1975–1979) i wicewojewody leszczyńskiego (1979–1990).
Dariusz Czwojdrak
