Obiekty

Besaminka (z hebr. hadas besamim, z jid. psomim biksł) jest darem od Marcjanny Szydy. 

Jest to pojemnik na wonne zioła, używany zarówno w domu, jak i w synagodze w czasie ceremonii hawdali – modlitwy kończącej szabat, symbolicznie oddzielającej czas szabatu od dnia powszedniego. 

Obyczaj ten pochodzi jeszcze z czasów, kiedy w Świątyni Jerozolimskiej składano ofiary, m.in. z kadzidła. Jego aromat być ponoć tak intensywny, że wyczuwalny nawet w Jerychu. Wierzono, że odpowiednie brzmienie melodii nuconej przy mieleniu wonności przyczynia się do podniesienia jakość kadzidła. Najczęściej używano goździków, imbiru, ziela angielskiego z mirtem, płatków róży. Ich zapach miał ożywić i pocieszyć zwyczajną duszę, po zakończeniu szabatu opuszczoną przez swą towarzyszkę – „neszama jetera”, dodatkową duszę, która wstępuje w każdego Żyda na czas szabatu. 

Polska nazwa „balsaminka” może pochodzić od metaforycznego nazywania Tory – uważanej za „balsam” dla duszy.

Jest to srebrny pojemnik w formie okrągłej wieżyczki, nakryty niewielką kopułą, zdobioną ornamentem palmetowym i zwieńczoną gwiazdą Dawida. Powierzchnię pojemnika ozdabia dekoracja w formie czterech kartuszy. W części centralnej znajdują się niewielkie drzwiczki z zamkiem, na zawiasach. Ażurowe prześwity przypominają ornament małżowinowy. Całość osadzona jest na okrągłej, zwężającej się ku górze stopie, ozdobionej motywem kwiatowym i muszlami. Liczne metafory biblijne (m.in. 2Sm 22, 51; Prz 18, 10; Ps 61, 4.), w których Bóg porównywany jest do twierdzy czy wieży ochronnej, mogły mieć swoje odwzorowanie w popularności besaminek tworzonych właśnie w typie wieżyczkowym. 

Pierwsze wzmianki o besamince pochodzą z XII w. Hebrajska nazwa składa się po części ze słowa „mirt”, który w dawnych wiekach używany był jako hawdalowa wonność. Zapewne ma to związek z proroctwem Izajasza dotyczącym dni ostatecznych (Iz 55, 13), w którym o mircie – jak i o szabacie (Wj 31, 13-18) – mówi się jako o znaku wiecznym. 

NR