W każdym przedmiocie – w jego wyglądzie czy zawartości treści – można znaleźć coś szczególnego, nawet w takich, które postrzega się jako typowe, bo wytwarzane są seryjnie albo należą do pewnego typu dokumentów. Specyfika obiektów z kolekcji muzealnej czy archiwalnej często ujawnia się dzięki udostępnianiu tych przedmiotów i przyglądaniu się im przez różne osoby, zresztą nie tylko przez badaczy, zajmujących się naukowo dziedzictwem, historyczki sztuki, antropologów, specjalistki z zakresu różnych dziedzin.
Taka sytuacja zdarzyła się w wypadku dokumentu podróży Anny Trachtenherc.
Po jednym ze spotkań popularyzujących historię (w okresie obchodów 50. rocznicy Marca '68), podczas którego pokazywany był paszport wyjazdowy Anny Trachtenherc, reportażystka Agnieszka Wójcińska zwróciła uwagę na dziwne brzmienie pieczątki określającej urzędowo datę koniecznego wyjazdu z Polski.
Zanim jednak przyjrzymy się tej pieczątce, opiszmy cały obiekt archiwalny.
Na pierwszy rzut oka jest on standardowym dokumentem podróży, czyli paszportem wydawanym przez Polską Rzeczpospolitą Ludową osobom niebędącym już jej obywatel(k)ami (Anna Trachtenherc, tak jak inni wyjeżdżający Żydzi polscy w Marcu, była w momencie opuszczania Polski „bezpaństwowcem”, wcześniej musiała się bowiem zrzec obywatelstwa polskiego).
Dokument Anny Trachtenherc ma serię i numer: DEA 0006689. Został wydany 30.07.1969 przez 3 Biuro Paszportów i Dowodów Osobistych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL. Jest 17-stronicowy, z kartonową okładką. Ponieważ wydany został w 1969 roku, ma już postać wielostronicowej książeczki (do końca 1968 r. wydawano dokumenty podróży w postaci składanego jednego arkusza, tzw. harmonijki w okładce).
W dokumencie na s. 6 widnieje informacja (pieczątka), że dokument zachowywał ważność na wyjazd do 10.09.1969 r., ale, jak wskazują pieczęci na s. 7, został 28.08.1969 został przedłużony o kilka dni: do 15.09.1969. Podobnie zmieniono datę terminu wyjazdu w dokumencie matki Anny, Marii Trachtenherc, wydanym również 30.07.1969 (data pierwotna na s. 6 – był to 10 września, na s. 7 urzędowa zmiana: 15 września). W dokumencie ojca, Natana Trachtenherca, wydanym nie 30.07, ale 2.08.1969, brak zmian, na s. 6 widnieje pieczątka ze wskazaniem daty 15.09, widocznie tę datę rodzina traktowała jako ostateczny termin wyjazdu.
I rzeczywiście, jak wskazuje okrągła czerwona pieczątka po prawej na stronie 7 dokumentu Anny Trachtenherc (tak jak dokumentów jej rodziców), opuszczenie granicy polskiej nastąpiło 14.09.1969 w Świnoujściu.
Na stronie wewnętrznej tylnej okładki widnieje pieczątka odprawienia bagażu Urzędu Celnego Kolejowego w Warszawie z 9.09.1969. Na kartach wizowych (s. 9, 14, 15) przystawiono pieczęcie: ambasady duńskiej (4.09.1969), ambasady szwedzkiej (2.09.1969; pod spodem pieczątka kontroli paszportu w Ystad z 14.09.1969) i ambasady holenderskiej (2.09.1969; od 1967 r. Polska nie utrzymywała stosunków dyplomatycznych z Izraelem, w tej sytuacji rolę przedstawicielstwa dla m.in. Żydów polskich, oficjalnie wyjeżdżających z Polski do Izraela, przyjęła ambasada holenderska).
Jaka więc pieczątka odróżnia ten dokument od innych? Co jest w nim takiego, czego nie ma ani w paszportach rodziców, ani w żadnym innym znanym dokumencie podróży?
Pod datą ważności dokumentu na s. 6 dostawiona została pieczątka adnotacyjna (zapis tylko po polsku):
„z prawem jednokrotnego przekroczenia granicy polskiej oraz powrotu”.
To niespotykana w innych tego typu dokumentach, a typowa dla „zwykłych” paszportów z tamtego okresu adnotacja. W tym dokumencie takiej pieczątki być nie powinno, był to bowiem paszport służący wyłącznie do opuszczenia Polski. Nie przypadkiem jedną z jego potocznych nazw brzmiała: „paszport w jedną stronę”. Wstawienie takiej pieczątki było z całą pewnością błędem urzędników, wprowadzili do dokumentu zapis rażąco niezgodny ze specyfiką dokumentu – wyjazdowego.
Fascynujące, że ten ewenement na skalę 13 tysięcy wydanych Żydom Polskim dokumentów podróży przydarzył się akurat w tym, jednym z pierwszych przekazanych po latach do kolekcji muzealnej.
Przemysław Kaniecki
