Balsaminka (z hebr. besamim – „wonne zioła, korzenie, przyprawy”), czyli ozdobny pojemnik na wonne zioła lub korzenie, znajduje się w każdym domu i w synagodze. Używana jest podczas ceremonii hawdali (hebr., „oddzielenie”) odprawianej na zakończenie szabatu. Stosowne błogosławieństwo nad balsaminką wypowiada głowa rodziny, po czym kolejno podchodzi do niej każdy z domowników i wącha ulatniające się z niej aromaty. Zapach ziół ma w sposób symboliczny ożywiać ciało opuszczone przez dodatkową duszę szabatową (hebr. neszama jetera). Ma również pomóc wierzącym w znoszeniu trudów nadchodzącego tygodnia. Formy pojemników na wonności ulegały zmianie w różnych okresach, ale z zachowaniem tradycyjnych wzorów. Jednym z najpopularniejszych kształtów balsaminek jest baszta lub wieżyczka.
Balsaminka ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Tarnowie ma formę trzykondygnacyjnej wieżyczki, zwężającej się ku górze, na wysmukłej profilowanej nóżce, na podstawie o kwadratowym zarysie, na czterech półkolistych nóżkach w narożach, z chorągiewkami na szczycie i na bokach. Wykonana została w technice filigranu, polegającej na tworzeniu poszczególnych ornamentów (i powierzchni) z cienkich, skręconych ze sobą srebrnych drucików, kolejno rozklepywanych, lutowanych i przyklejanych do podłoża. Dzięki tym zabiegom powstał ażur (z otworami i prześwitami), decydujący o lekkości bryły i w tym przypadku – o uwalnianiu się zapachów z pojemnika na zioła, który znajduje się na pierwszej kondygnacji wieżyczki (z miejscem na brakujące drzwiczki na zawiasie). Druga kondygnacja ma analogiczny, prostopadłościenny kształt, w którym z każdego boku umieszczono prostokątny otwór zamknięty łukiem. Najwyższy, trzeci poziom stanowi zwieńczenie w kształcie ostrosłupa zakończonego u góry metalową chorągiewką o dwóch językach. Podobne obrotowe chorągiewki umieszczono w narożach drugiej kondygnacji. Wszystkie oddzielone są od siebie kwadratowymi płytkami, stanowiącymi podstawę kolejnego poziomu wieżyczki.
Cechy puncowane na listwie brzegowej pojemnika na zioła: 1. imienna złotnika: w poziomym prostokącie o ściętych narożach inicjały „EE”; 2. austrowęgierska cecha podstawowa dla srebra próby „3” probierni w Brnie (A6); 3. cecha probierni w Brnie: w poziomym prostokącie o ściętych narożach symbol „A6”. Cechy puncowane na płytkach rozdzielających kondygnacje – na obu powtórzone zestawy znaków: 1. imienna złotnika: w poziomym prostokącie o ściętych narożach inicjały „EE”; 2. austrowęgierska cecha do znakowania drobnych wyrobów próby „3” probierni w Brnie. Identyczny zestaw znaków powtórzony na pręcie poniżej chorągiewki wieńczącej. Cechy puncowane na każdej z chorągiewek: dwukrotnie bita cecha probierni w Brnie: w poziomym prostokącie o ściętych narożach symbol „A6”.
Balsaminka, wraz z innymi srebrami przekazanymi do Muzeum Okręgowego w Tarnowie w 1973 r. przez Komendę Miejską i Powiatową Milicji Obywatelskiej w Tarnowie, została znaleziona pomiędzy stropem i podłogą w trakcie prac remontowych kamienicy przy ul. Lwowskiej. Zapewne została tam ukryta przez ostatnich właścicieli podczas II wojny światowej. Ulica Lwowska wyznaczała granicę getta, ostatecznie zlikwidowanego we wrześniu 1943 r.
Rozczłonkowana na dwie części, uszkodzona i nieznacznie zdekompletowana (elementy filigranu), została odczyszczona w Muzeum Archeologicznym w Krakowie i ponownie zmontowana w Pracowni Konserwacji Metalu Muzeum Okręgowego w Tarnowie.
Barbara Bułdys
