Julian Bussgang w wywiadzie zrealizowanym dla United States Holocaust Memorial Museum w 2002 roku wspomina okres młodości w przedwojennej Polsce oraz lata wojny i służby w Armii Andersa.
Urodził się 26 marca 1925 roku we Lwowie w rodzinie żydowskiej wywodzącej się z Kresów Wschodnich: ojciec pochodził z Rohatynia (obecnie Ukraina, obwód iwonofrankiwski), a matka ze Lwowa. To właśnie we Lwowie poznali się rodzice Juliana – jego ojciec przeniósł się tam w celach biznesowych.
Rodzina Bussgangów była zasymilowana (więcej o procesie asymilacji zob. https://sztetl.org.pl/pl/slownik/asymilacja). W domu mówiono po polsku, jednak większość znajomych stanowili Żydzi, podobnie jak rodzina Bussgangów bardzo dobrze znających polską kulturę. Otaczanie się znajomymi z podobnego kręgu kulturowego było charakterystyczne dla tej grupy Żydów. Rodzina była dobrze sytuowana – w domu była służba. Julian wraz ze swoją starszą siostrą uczył się francuskiego i niemieckiego.
Bussgangowie uczęszczali do synagogi Tempel we Lwowie – pierwszej synagogi reformowanej w Galicji. Autorem projektu jej budynku był Jan Lewicki, który wzorował się na wiedeńskiej synagodze miejskiej przy Seitenstattgasse 4 (więcej na ten temat zob. https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/l/703-lwow/112-synagogi-domy-modlitwy-mykwy/86677-synagoga-tempel-we-lwowie-staryj-rynok-14 lub A. Maślak-Maciejewska, „Modlili się w Templu. Krakowscy Żydzi postępowi w XIX wieku. Studium społeczno-religijne”, Kraków 2019).
Gdy nazistowskie Niemcy zaatakowały Polskę, ojciec Juliana stosunkowo szybko – już w pierwszych dniach września 1939 roku – podjął decyzję o ewakuacji ze Lwowa. Rodzina posiadała samochód, co nie było powszechne w tamtym okresie, a co w znaczący sposób przyspieszało ucieczkę. Bussgangowie dotarli do Rumunii, gdzie spotkali członków polskiego rządu oraz przedstawicieli Banku Polskiego (więcej o przebiegu pierwszych dni wojny zob. https://sztetl.org.pl/pl/slownik/wybuch-drugiej-wojny-swiatowej). Podczas pobytu w Rumunii Julian uczęszczał do francuskiej szkoły.
Następnym przystankiem na drodze Bussgangów była Palestyna, a konkretnie Tel Awiw, gdzie zamieszkali przy jednej z głównych ulic – Dizengoffa. Julian wraz z siostrą uczęszczał do polskiej szkoły, w której uczyło się także wiele dzieci przedstawicieli polskiego rządu.
W 1943 roku Julian Bussgang wstąpił do Armii Andersa. Jak opowiada w wywiadzie w 2002 roku, główną motywacją była dla niego chęć walki przeciwko nazistom. Brał udział w wielu bitwach, m.in. słynnej bitwie pod Monte Cassino. Jak wspomina: „The battle of Monte Cassino was a battle of Poland” (pol. „Bitwa pod Monte Cassino była walką o Polskę”).
Do Armii Polskiej w ZSRR pod dowództwem gen. Władysława Andersa mieli prawo zaciągnąć się wszyscy obywatele polscy. Jednakże 1 grudnia 1941 roku władze radzieckie ogłosiły, że za takich uważają jedynie osoby narodowości polskiej, natomiast Białorusini, Ukraińcy, Litwini i Żydzi będą traktowani jako obywatele radzieccy i jako tacy nie mogą wstępować do polskiego wojska. Ambasador polski zaprotestował. W wyniku negocjacji władze ZSRR zgodziły się na uznanie za obywateli polskich tych Żydów, którzy pochodzili z centralnej i zachodniej Polski. Zarządzenie to jednak stosowano niekonsekwentnie – trudności w przywracaniu obywatelstwa Żydom mnożyli nie tylko delegaci władz radzieckich, ale także polscy wojskowi. Przyczyną była, oprócz nacjonalizmu i antysemityzmu, ograniczona liczba racji żywnościowych przyznawanych polskiej armii w ramach umowy z rządem ZSRR. Mimo to szacuje się, że w Armii Andersa służyło około 3,5 tysiąca Żydów. Jednak w czasie stacjonowania w Palestynie około 3 tysięcy z nich zdezerterowało i dołączyło do żydowskich organizacji wojskowych: Hagany i Irgunu.
Doświadczenia ciągłej wędrówki odcisnęły piętno na Julianie, który wyznał, że czuje się bardziej uchodźcą niż ocalałym. O przywiązaniu rodziny do Polski świadczy wspomnienie Juliana o ojcu, który podobno do końca życia zachował klucze od domu we Lwowie.
Natalia Różańska
