Znaleziony na strychu domu rodziny Jaroszów zeszyt, z odręcznymi wpisami rachunkowymi (czarnym piórem, rzadziej czerwonym), które prowadził w różnych miesiącach 1941 (daty w odpowiednich kolumnach wpisów) Michał Jarosz. Jarosz miał kontakty handlowe z Żydami przed wojną i - o czym świadczy zeszyt - także w okresie Zagłady.
Zeszyt stanowi wyzwanie interpretacyjne (o czym szerzej pisze Martyna Rusiniak Karwat w tekście m.in. na jego temat: ,,Wycena życia"), zapewne stanie się kiedyś obiektem pogłębionych i wieloaspektowych badań historycznych. Nie wiemy o nim dziś wielu rzeczy, między innymi, czy Jarosz faktycznie przyjmował wypisane w odpowiednich rubrykach pieniądze od Żydów, czy były to np. zapisy cen do uregulowania w nieokreślonej przyszłości. Do ustalenia (do badań porównawczych) pozostaje wysokość kosztów, jakkolwiek wydaje się, że są to ceny bez specjalnych ,,marż'' dla Żydów, powszechnie doliczanych ze względu na szczególne niebezpieczeństwo kontaktów (stawki rosły zresztą w miarę postępu wykonywania Zagłady, były też zależne od terenów, np. apogeum osiągały w okolicach lokalnych akcji deportacyjnych, co bodaj najlepiej widać na przykładzie Warszawy z okresu wielkiej akcji deportacyjnej latem 1942 czy okresu zimy i wiosny 1943 r.). Nie wiemy, dlaczego nie ma w zeszycie niektórych stron ani dlaczego obejmuje on zapisy tylko z jednego roku.
Wolno sądzić, że Jarosz był osobą, do której Żydzi mieli w okresie okupacji zaufanie, a jego dobra opinia wśród Żydów nie zmieniła się później, skoro to właśnie Jaroszowi Hersz Goldman, jeden z nielicznych ocalałych kockich Żydów, sprzedał po wojnie dom (w którym Jarosz wynajmował sklep).
Opis wyglądu fizycznego zeszytu.
Na szarej okładce kilkuelementowy nadruk: przedstawienie profilu Samuela Bogumiła Lindego, z imionami i nazwiskiem, w okrągłym obramowaniu, w drugim analogicznym obramowaniu napis: "[pomiędzy laurami:] ZA SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO || [poniżej:] ZIOMKOWIE | 1816".
Poniżej 3 wersy noty dot. Lindego, poniżej ramka prostokątna na tytuł – uzupełniona odręcznie ołówkiem kopiowym (?) w trzech wersach: "Mag. Pomocniczy […]".
U dołu napis długopisem: „Hermol 5zł”.
Tylna strona okładki również z nadrukiem w okręgu: "OSZCZĘDZAJ i UCZ OSZCZĘDZAĆ * || PKO" – oraz nadruki towarowe u dołu (ZWP Strzegom); dwie nieczytelne notatki odręczne. Na wewnętrznej stronie okładki tylnej u góry – ciąg cyfr.
Na wewnętrznej stronie pierwszej okładki napisy w trzech miejscach (w jednym działania matematyczne: 2 kolumny dodawania).
Karty – wszystkie z nadrukiem linii i kratek (podłużnych) do rachunków, dwukolorowym – fioletowym i różowym (linie grubsze, jedna pozioma u góry i linie pionowe).
Numeracja widoczna na stronach zaczyna się od 16, kolejne numery w ciągu, przy czym tożsame numery nanoszone są na lewą i prawą stronę – strony widzące traktowane jako jeden numer (poza pierwszą stroną, 16, i ostatnią, 55); bez braków w numeracji od 16 do 44, na kolejnych dwóch stronach brak numerów, ze śladem po wyrwaniu kart przy zszywaczu, kolejne: 48 (numer tylko na lewej), 49 (jw.), 50 (jw.), 51 (na obu stronach), 52 (nr tylko na lewej), 53 (numery na obu), 54 (na obu), 55.
Zarys zwartości stron:
16 niezapisana,
17 lewa zapisana – w nagłówku „Rachunek”, prawa jedynie z dokończeniem napisu nagłówku: „Innych”,
18 – obie zapisane,
19 – obie zapisane (nr prawej zapisany jako: 59/19),
20 – lewa jedynie z napisem w nagłówku: „Rachunek Utrzymania”, dokończonym na stronie prawej: „Podopiecznych”, niżej na tej stronie wpisy,
21, 22, 23, 24, 25, 26, 27 – analogicznie,
28 – analogicznie, z tym że w nagłówku napis: (na lewej) „R-k Zapomogi” i (na prawej) „Ponicznej [!]”,
29 i 30 – strony puste, jedynie z numerami,
na 31, 32, 33 i 34 – zapisana tylko prawa strona, na lewej jedynie pierwsza część nagłówka: „Rachunek Wydatków || Kancelaryjnych” (na 33 i 34 pierwszy wyraz w postaci skróconej: „R-k”, dodatkowo na 33 – napis poprawiony, na czerwono, nad skreślonymi słowami: „Rachunek Opłaty || Personaln”, na 34 – prawy numer w postaci: „74/34”),
35, 36, 37 – obie zapisane,
38 – zapisana jedynie prawa, na lewej początek nagłówka: „Rachunek Utrzymania || Lokalu”,
39 – zapisana jedynie prawa, na lewej początek nagłówka: „Rachunek Opłaty || Personaln”,
40 – strony niezapisane,
41, 42, 43 – zapisane jedynie strony prawe, na lewych początek nagłówka: „Rachunek || Różnych”, 44 – zapisana jedynie s. prawa, na lewej początek nagłówka: „R-k dla pracujących || w obozie pracy «Ossowa»”,
na kolejnej stronie zachowanej – lewej, nienumerowanej – brak wpisów,
na kolejnej, prawej (bez numeru) – w nagłówku: „na lekarstwo” (jest to najpewniej dokończenie nagłówka z niezachowanej strony lewej), poniżej 2 wersy i u dołu strony suma,
na stronach 48 – zapisana jedynie prawa strona, na lewej początek nagłówka: „R-k Wydatków || Na opiekę sanitarną”,
49, 50 – strony niezapisane (numery tylko na lewych),
51 – zapisana jedynie strona prawa, na lewej początek nagłówka: „Rachunek Opieki nad || Dzieckiem i Starcem”,
52 i 53 – strony niezapisane (w wypadku 52 – brak numeru na stronie prawej),
54 – zapisana jedynie prawa strona, na lewej początek nagłówka: „R-k Wydatków || Żywnościowych” (napis powtórzony także wyżej, przy górnej krawędzi, ołówkiem, z dodatkowymi słowami: „dla Kuchni”,
55 – strona niezapisana, jedynie z nagłówkiem: „R-k Wydatków”.
Na wielu stronach trwałe zaplamienia. Na niektórych widoczne zygzaki - dziecięcą (?) ręką.
Z relacji rodzinnej wiadomo, że zanim Michał Jarosz w I połowie lat 30. otworzył w Kocku sklep z artykułami metalowymi, pracował w Warszawie, a także uczęszczał na kursy prowadzenia handlu i pisowni kaligraficznej, co ma pewne znaczenie dla wyglądu omawianego zeszytu: struktury całości, podziałów, przejrzystości podania danych, także jego estetyki.
oprac. Przemysław Kaniecki
