Żydzi w Polskich Siłach Zbrojnych podczas II wojny światowej
We wrześniu 1939, a także w późniejszych miesiącach wielu Żydów, głównie z centralnej Polski, uciekło przed Niemcami na Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej, które po 17 września 1939 r. znalazły się pod okupacją sowiecką. Latem 1940 r., kiedy miała miejsce tzw. trzecia deportacja, większość spośród żydowskich uchodźców została wywieziona w głąb Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS).
Okupację sowiecką, w tym wywózki i losy Żydów w głębi ZSRS, szeroko opisuje w niniejszym portalu Kolekcje Anna Zapalec: „Zagłada i przetrwanie” i „Drogi na Wschód” (publikacja wkrótce). Według źródeł NKWD – specprzesiedleńcy-uchodźcy (spiecpieriesieleńcy-bieżeńcy) pochodzenia żydowskiego stanowili ponad 84% całości wysiedlanej wówczas grupy. Zostali umieszczeni w 251 osadach specjalnych (specposiołkach), pod kontrolą 158 komendantur NKWD na terenie ZSRS, w tym w różnych częściach Syberii.
Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r. rozpoczął kolejny etap dla zesłańców, w tym dla Żydów. Wówczas nastąpiło wznowienie stosunków dyplomatycznych pomiędzy rządem polskim na uchodźstwie a ZSRS – 30 lipca 1941 r. został podpisany układ Sikorski-Majski dotyczący m.in. „amnestii” obywateli polskich znajdujących się na terenie ZSRS. Kolejnym krokiem we wznowieniu stosunków dyplomatycznych było ogłoszenie 12 sierpnia 1941 r. dekretu o „amnestii” – zwolnieniu z więzień, aresztów i łagrów wszystkich jeńców wojennych i osób internowanych oraz podpisanie umowy wojskowej, która określała zasady sformowania na terenie Związku Sowieckiego Armii Polskiej, na której dowódcę został wyznaczony przez wodza naczelnego, generała Władysława Sikorskiego – generał Władysław Anders.
Siedzibą sztabu armii został Buzułuk (koło Kujbyszewa), a obozy mobilizacyjno-szkoleniowe miały powstać w Tockoje koło Buzułuka, Kołtubance i Tatiszczewie koło Saratowa (czyli miejscowościach leżących w europejskiej, nadwołżańskiej części Rosji). W dniu 22 sierpnia 1941 r. gen. Anders wydał rozkaz, w którym wzywał do wstąpienia do Armii. Następstwem tego rozkazu było powstanie komisji rekrutacyjnych w łagrach. Na mocy podjętych decyzji sowiecko-polskich w marcu 1942 r. ustalono stan Armii Polskiej na 44 000 żołnierzy. W tzw. międzyczasie Sowieci wydali zakaz przyjmowania do niej Żydów, którzy w listopadzie 1939 r. zamieszkiwali na terenach byłej II Rzeczypospolitej znajdujących się pod władzą sowiecką.
Przyjmowanie i nieprzyjmowanie do Armii Andersa
Informacje na temat „amnestii” zaczęły dochodzić do miejsc zesłania i odosobnienia jesienią 1941, a nawet dopiero wiosną 1942. Wielu zesłańców wraz z rodzinami, rozpoczęło starania o wyjazd do powstającego wojska polskiego. W tym celu byli gotowi przemierzyć setki kilometrów z północnych okręgów ZSRS na południe, do republik środkowoazjatyckich. Wśród nich były również osoby pochodzenia żydowskiego, w tym bohaterowie i bohaterki kolekcji Muzeum POLIN.
Nie wszystkim Żydom udało się dotrzeć przed komisje wojskowe. Z tych, którzy przed nimi stanęli, też nie wszyscy przeszli pomyślnie weryfikację. Z dwóch powodów. Po pierwsze, ze względu na wspomniany wyżej zakaz ze strony ZSRS. Komisje poborowe były komisjami polsko-sowieckim, obok Polaków zasiadali w nich także urzędnicy NKWD i sowieccy lekarze. Te ostatnie grupy miały za zadanie utrudnić, a nawet uniemożliwić przyjmowanie do Armii Polskiej osób, które w paszportach sowieckich miały wpisane w rubryce narodowości: Żyd, Ukrainiec lub Białorusin, gdyż kwestionowano ich obywatelstwo polskie.
Rząd polski na uchodźstwie uważał, rzecz jasna, inaczej: dla niego wszyscy mieszkańcy terenów, które po 17 września 1939 r. zostały zajęte przez ZSRS, bez względu na narodowość, byli obywatelami polskimi i wszyscy powinni podlegać amnestii, jak i mieć takie samo prawo aby wstąpić do tworzącej się Armii Polskiej. Poza tym zgodnie z prawem międzynarodowym obywatelem polskim był każdy, kto posiadał obywatelstwo polskie przed 1 września 1939 r. Jednak ze względu na duże zainteresowanie wśród Żydów w ZSRS poborem do powstającej Armii – również władze polskie podjęły akcję (zapoczątkowaną już jesienią 1941 r.) ograniczania liczby przyjmowanych do niej Żydów. To drugi powód częstego dyskwalifikowania Żydów przez komisje poborowe. Wielu Żydom odmówiono przyjęcia do Armii m.in. pod pretekstem złego stanu zdrowia; ograniczano przyjmowanie Żydów do wojsk technicznych, w tym do lotnictwa.
W różnych wspomnieniach, a także korespondencji z tego czasu, temat nieprzyjmowania Żydów powraca jako bardzo gorzkie doświadczenie. „[Mężczyźni] otrzymali kategorię E. jak większość naszych. Co z tego wyniknie, i czyje to zarządzenie, to przyszłość nam pokaże. W każdym razie jeszcze raz bici jesteśmy, ten naród wybrany” – pisała z żalem Fania Landau, w liście do Pauliny Włodawer z lutego 1942.
Od samego początku odnotowywane też były przejawy dyskryminacji i złego traktowania Żydów – jako żołnierzy drugiej kategorii – przez dowództwo oraz przez innych żołnierzy. Wielu z nich skarżyło się na antysemickie wybryki, w tym obraźliwe demonstrowanie braku zaufania wobec nich czy wygłaszanie obraźliwych uwag na temat Żydów. Stąd jesienią 1941 powstał z inicjatywy Żydów projekt utworzenia Legionu Żydowskiego. Projekt ten nigdy nie został jednak zrealizowany.
Ewakuacja Armii Andersa
Na początku 1942 r. żołnierze zostali przebazowani na teren Uzbeckiej i Kirgiskiej Republiki Sowieckiej, a także na południowy obszar Republiki Kazachskiej. Tam miał miejsce od 6 lutego 1942 pobór do Armii (gdzie również utrudniano Żydom wstąpienia do wojska polskiego). Kolejnym krokiem była ewakuacja Armii do Persji (Iranu), do czego usilnie dążył gen. Anders, gdyż widział, że amnestia nie była w pełni realizowana przez stronę sowiecką.
Ewakuacja odbyła się w dwóch turach: pierwsza tura – w okresie od 25 marca do 5 kwietnia 1942, a druga – w sierpniu (między 5 a 26 sierpnia). Wraz z Armią ewakuowano cywili. Przy czym władze sowieckie, tak jak w wypadku rekrutacji, sprzeciwiały się na wyjazd Żydów razem z Armią Polską. Mogli wyjechać członkowie rodzin wojskowych, czyli żony, małoletnie dzieci oraz rodzice żołnierzy, a także ci Żydzi, którzy przybyli na tereny okupowane przez Sowietów po 1 listopada 1939 r. Dlatego Żydzi stanowili znikomy procent wszystkich ewakuowanych cywili.
Według Ignacego Schwrzbarta ewakuowano 2500 Żydów-cywili. Według Israela Gutmana – wśród ewakuowanych znalazło się w sumie 6000 Żydów, w tym 3500 żołnierzy, natomiast według Szymona Redlicha – 5000–7000 Żydów, w tym 4000 żołnierzy. Według Klemensa Nussbauma – liczba Żydów w Armii na początku 1942 r. wynosiła nieco ponad 2000 osób, co dawało 3,73% ogółu żołnierzy.
Tak znikoma liczba Żydów w szeregach Armii wywołała sprzeciw wśród Żydów m.in. w Reprezentacji Żydostwa Polskiego, czy w Agencji Żydowskiej w Palestynie.
We wrześniu 1942 r. część Armii Andersa została przetransportowana do Iraku w rejon Kirkuk–Mosul, a w okresie sierpień-wrzesień 1943 r. przerzucono część z nich do Palestyny. W tym czasie, na terenie Palestyny, została ona podporządkowana brytyjskiej 9 Armii gen. Williama Holmesa i podzielona na dwa zgrupowania – północne i południowe.
Pozostałe pododdziały i służby pozostały w Iranie i Iraku, a inne – tj. szpital wojenny, batalion saperów kolejowych, kompania etapowa saperów – zostały przeniesione do Egiptu, do El Kantara nad Kanałem Sueskim (dowództwo rejonu etatowego utworzono w Kairze). Sprawami wyznania mojżeszowego oraz innych niekatolickich wyznań zajmował się Oddział Personalny Dowództwa Armii Polskiej na Wschodzie.
Dezercje
Liczba żołnierzy Żydów zmniejszała się. Do nasilenia dezercji doszło podczas pobytu 2 Korpusu Polskiego na terenie Palestyny. Na ich decyzję odejścia z wojska polskiego wpływało wiele czynników, obok antysemityzmu – brak możliwości powrotu do powojennej Polski.
Gen. Władysław Anders napisał: „Ponad 3000 Żydów opuściło szeregi Korpusu. Około 1000 pozostało i brało udział w późniejszych walkach. Dezercje tak wielkiej ilości Żydów, częściowo dobrze wyszkolonych, spowodowały znaczne luki w oddziałach. Nie zezwoliłem na poszukiwanie dezerterów i ani jeden dezerter nie został przez nas aresztowany. Postanowiłem nie stosować ściśle wobec mniejszości narodowych ustawy o powszechnym obowiązku służby wojskowej dla wszystkich obywateli polskich poza Krajem. Nie chciałem mieć pod dowództwem żołnierzy, którzy bić się nie chcą” (W. Anders „Bez ostatniego rozdziału”, Londyn 1949, s. 176).
Kolejna fala dezercji żołnierzy-Żydów nastąpiła w styczniu 1944 na terenie Wielkiej Brytanii, kiedy to 68 żołnierzy pochodzenia żydowskiego, będących na przepustce w Londynie, odmówiło powrotu do swych jednostek na terenie Szkocji, ale wyraziło chęć dalszej służby w szeregach armii brytyjskiej. Jako powód podali panujący w wojsku antysemityzm. Po wielu tygodniach rozmów zostali oni wcieleni do brytyjskiego korpusu saperów. W lutym 1944 kolejna grupa 136 żołnierzy-Żydów wyraziła chęć wstąpienia do jednostek brytyjskich.
W sumie od stycznia 1943 do kwietnia 1944 r. z Armii Polskiej na Wschodzie zbiegło 2972 żołnierzy-Żydów, a pozostało 1328 – w tym 851 w 2 Korpusie Polskim Polskich Sił Zbrojnych.
Historia Żydów-andersowców nie kończy się jednak na dezercjach. Podczas walk 2 Korpusu Polskiego w bitwie o Monte Cassino, Loreto i Bolonię w 1944 walczyło co najmniej 838 żołnierzy pochodzenia żydowskiego. Pomimo powagi sytuacji i ciężkiej sytuacji na froncie włoskim również w tym czasie w wojsku odczuwali oni antysemityzm. W walkach tych poległo 27 Żydów (na całym szlaku bojowym Armii Andersa – prawdopodobnie zginęło ich 77), wśród nich m.in. Eljahu Szapira, Mordechaj Haskalowicz i Artur Weinreb. Spośród walczących Żydów pod Monte Cassino sześciu otrzymało Krzyże Srebrne Orderu Wojennego Virtuti Militari, 68 otrzymało Krzyże Walecznych, a 52 nadano Krzyże Zasługi.
Artefakty w różnych kolekcjach
Losy Żydów-andersowców możemy odtworzyć dzięki dokumentom archiwalnym (w tym relacjom osobistym: dziennikom prowadzonym podczas wojny i wspomnieniom) i obiektom muzealnym – rzeczom niegdyś należącym do żołnierzy. To one opowiadają o niezwykłej, trudnej drodze, którą oni przeszli, jak i o ich wielkim męstwie.
Wśród muzealiów znajdziemy nieśmiertelniki, będące symbolem tożsamości żołnierza – zawierające nazwisko, imię, rok urodzenia, a także wyznanie. Przełamane na pół są symbolem bohaterskiej śmierci, a całe – pamiątką po ocalonym życiu. Mamy też inne znaki tożsamości: tabliczki z grawerunkiem – zawierające nazwisko, inicjał imienia, rok urodzenia i wyznanie. Czasem były one częścią bransoletki. Są też oznaki pamiątkowe i specjalne na patki – z nich wiemy, do której dywizji należał noszący je żołnierz (zob. np. zbiory w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku).
W niektórych kolekcjach znajdują się mapy: przedstawiają szlak bojowy i są na nich zaznaczone punkty walk i bitew, w których brali udział. W innych, np. w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku oraz w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym w Londynie, są także kolejne numery czasopism z czasów wojny na temat aktywności 2 Korpusu, w tym tytuł „Żyd Polski – Żołnierz Polski”.
Innym rodzajem artefaktów są książeczki wojskowe (lub zaświadczenia wojskowe), w których został zapisany przebieg służby wojskowej, w tym opisana służba w 2 Korpusie Polskim.
Dużą grupę dokumentów znajdujących się w kolekcjach zarówno archiwalnych (w tym w spuściznach), jak i muzealnych (będących niekiedy częścią większej kolekcji pozostałej po żołnierzu-andersowcu) stanowi korespondencja żołnierzy 2 Korpusu zaadresowana do innych żołnierzy walczących na froncie, a także do przyjaciół i członków rodzin rozsianych po świecie (np. w Archiwum YIVO w Nowym Jorku znajduje się spuścizna Emanuela Scherera).
Inną grupą – są fotografie ze szlaku bojowego, a także kalendarz żołnierza, w którym obok dat niektórzy z nich zapisywali najważniejsze wydarzenia z okresu służby.
Już po wojnie byli żołnierze otrzymywali legitymację odznaki pamiątkowej, która uprawniała do noszenia odznaki pamiątkowej 2 Korpusu Polskiego, wydanej w 1949 r. W niektórych kolekcjach można też zobaczyć krzyż pamiątkowy Monte Cassino.
Martyna Rusiniak-Karwat
Bibliografia
Na temat Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, tzw. Armii Andersa, powstało wiele opracowań, wydano mnóstwo wspomnień byłych andersowców, a także opublikowano albumy z fotografiami, które dokumentują ich koleje losu. W większości z nich kwestia udziału Żydów jest pokazywana głównie przez pryzmat ich dezercji na terenie Ziemi Izraela (Palestyny), a także podczas stacjonowania Armii w Wielkiej Brytanii na początku 1944 r. Tylko nieliczne z publikacji pokazują ich udział w kolejnych etapach szlaku bojowego. Poniżej znajduje się mój subiektywny wybór opracowań na temat Armii Andersa – które zawierają główne informacje o niej, a także wydanych drukiem w języku polskim wspomnień Żydów-andersowców, którzy trwali w Armii aż do jej demobilizacji.
Źródła. Wspomnienia Żydów-andersowców:
Zygmunt Blumenfeld, „Dzienniki zesłańca i żołnierza”, oprac. Henryk Markiewicz, posłowie Andrzej Romanowski, Kraków 2013.
Edward Herzbaum, „Między światami. Dziennik andersowca 1939-1945”, posłowie Norman Davies, Warszawa 2016.
Julius Margolin, „Podróż do krainy zeków”, przeł. Jerzy Czech, Wołowiec 2013.
Pinkas Rosengarten, „Zapiski rabina Wojska Polskiego”, przeł. Jarosław Kociszewski, przedmowa Feliks Tych, Warszawa 2001.
Źródła. Inne wspomnienia i dokumenty:
Władysław Anders, „Bez ostatniego rozdziału. Wspomnienia z lat 1939-1946”, Londyn 1949 (wydanie I).
„Z archiwów sowieckich”, t. II: „Armia Polska w ZSRR 1941-1942”, tłum., oprac., przypisy i wstęp Wojciech Materski, Warszawa 1992.
Opracowania:
Norman Davies, „Szlak nadziei. Armia Andersa. Marsz przez kontynenty”, tłum. Iwona i Aleksandra Zych, Warszawa 2020.
Krystyna Dąbrowska, Monika Sołoduszkiewicz, „2. Korpus Polski 1943-1947 / 2nd Polish Corps 1943-1947”, Gdańsk 2023.
Marek Gałęzowski, „Żydzi walczący o Polskę. Zapomniani obrońcy Rzeczypospolitej”, Kraków 2021 (rozdział XIV: „Macewy pod Monte Cassino”, s. 321-329).
Tomasz Gąsowski, „Pod sztandarami Orła Białego. Kwestia żydowska w Polskich Siłach Zbrojnych w czasie II wojny światowej”, Kraków 2002.
Yisrael Gutman, “Jews in General Anders’ Army In the Soviet Union”, “Yad Vashem Studies” 1977, Vol. XII, s. 231-296.
Krystyna Kersten, „Polacy – Żydzi – komunizm. Anatomia półprawd 1939–1968”, Warszawa 1992 (rozdział: „Problem Żydów w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR i na Wschodzie w kontekście stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej”, s. 15-75).
Zbigniew Moszumański, Zbigniew Palski, „Wojsko Polskie w Iraku. Historia i współczesność”, Warszawa 2003.
Klemens Nussbaum, „Historia złudzeń. Żydzi w Armii Polskiej w ZSRR. 1943-1945”, Warszawa 2016, s. 45-67.
Jacek Pietrzak, „Wokół dezercji Żydów z Armii Polskiej na Wschodzie i konfliktu w Palestynie. Sprawa zajść w kibucach Chuldai Ramat ha-Kowesz w 1943 r.”, „Dzieje Najnowsze” 2022, nr 3, s. 69-84.
Dariusz Stola, „Nadzieja i zagłada. Ignacy Schwarzbart – żydowski przedstawiciel w Radzie Narodowej RP (1940-1945)”, Warszawa 1995.
Piotr Szubarczyk, „Historia życia Michała Zammela”, „Biuletyn IPN” 2005, nr 11, s. 76-85.
Józef Smoliński, „Sprawa dezercji Żydów z Armii Polskiej na Wschodzie w latach 1942-1944”, w: „Żydzi i Wojsko Polskie w XIX i XX wieku”, red. Tomasz Domański, Edyta Majcher-Ociesa, Warszawa–Kielce 2020, s. 265–278.
Sylwester Strzyżewski, „Dezercje Żydów z Armii Andersa w świetle dokumentów Instytutu Polskiego i Muzeum im. Władysława Sikorskiego w Londynie”, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych” 2012, nr 3, s. 220-238.
Kazimierz Zamorski, „Dezercje Żydów z Armii Polskiej”, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1993, zeszyt 104, s. 5-22.